En Güzel Rekabet Bilim ve Sanat İçindir !
Sevgili Marmaris dostları,
Geçen hafta Knidos Feneri'nin önünden karşı kıyıya bakmış ve “Denizlere duvar örülmez.” demiştik. Şimdi gelin, aynı denize bu kez tarihin gözünden bakalım. Çünkü bundan yaklaşık iki bin dört yüz yıl önce Knidos ile İstanköy arasında yalnızca tekneler değil, fikirler de gidip geliyordu.
Antik dünyada bir çocuğun ateşler içinde kıvrandığı bir geceyi gözümüzün önüne getirelim. Çocuğun annesinin yaşlı gözlerle kocasına dönüp “Bir şeyler yap!” dediği o çaresiz anı düşünün. Hangi anne baba böyle bir korkuyu yaşamamıştır ki?
Hastalığın nedenini kimse bilmiyor. “Tanrıları kızdırmış olmalıyız.” diyor baba. “Günahlarımızın kefaretini ödememiz lazım.” Çareyi Asklepios Tapınağı'na gitmekte buluyorlar. Adaklar adanıyor, dualar ediliyor, kurbanlar sunuluyor. Şifalı olduğuna inanılan sularda yıkanıyor ve geceyi tapınakta geçiriyorlar. Belki görülecek bir rüya, belki de bir rahibin yorumu çocuğun iyileşmesine yardımcı olacak.
“Asklepios elbette çocuğumuzu kurtarır.” diye umut ediyor anne. Ne var ki bütün dualara rağmen çocuk kurtulamıyor. Aile, bu acıyı da tanrıların öfkesine bağlıyor. Çünkü o günün insanı için hastalıkları doğaüstü güçlerle açıklamak son derece doğal bir düşünceydi.
Oysa tam o yıllarda Ege'nin iki yakasında bazı insanlar bambaşka sorular sormaya başlamışlardı. Bu çocuk neden hastalandı ? Daha önce aynı belirtileri gösteren başka hastalar olmuş muydu? Hangi tedavi işe yaramış, hangi bitki gerçekten fayda sağlamıştı ?
Tanrılardan şifa dilemek ile hastalıkların doğal nedenlerini araştırmak uzun süre yan yana varlığını sürdürdü. Değişen şey, insanların inançlarından vazgeçmesi değil, hastalıkları anlamak için yeni yollar aramaya başlamasıydı.
Knidos'taki hekimler hastalıkları anlamaya çalışıyor, belirtileri dikkatle inceliyor ve birbirinden ayırıyorlardı. Hastalıkların sınıflandırılmasına verdikleri önem, tıp bilgisinin sistemleşmesine önemli katkılar sağladı. Hastalıklar artık yalnızca tanrıların iradesiyle değil, insan bedeninde gözlemlenebilen değişikliklerle de açıklanmaya çalışılıyordu.
Tam bu sırada karşı kıyıda, İstanköy dediğimiz Kos Adası'nda yetişen Hipokrat ve onunla ilişkilendirilen tıp geleneği, farklı bir yaklaşımı öne çıkarıyordu. Hastalığı anlamak elbette önemliydi, fakat hastayı tanımadan hastalığı anlamak mümkün müydü?
Aynı hastalık neden iki farklı insanda farklı seyrediyordu? İçtiği su, yaşadığı iklim, beslenme alışkanlıkları, yaptığı iş ve yaşı hastalığın gidişini etkileyebilir miydi? Hekim yalnızca hastalığın belirtilerine değil, hastanın içinde yaşadığı koşullara da dikkat etmeliydi.
Bugün modern tıbbın temel ilkeleri arasında yer alan bu düşünceler, o çağ için son derece önemli bir gelişmeydi. Üstelik yalnızca tıp alanında değil, insanın doğayı ve kendisini anlama çabasında da yeni ufuklar açıyordu.
Bir tarafta Knidos, diğer tarafta İstanköy... Knidos ekolü hastalıkların ayrıntılı biçimde tanımlanmasına ağırlık verirken, Kos geleneği hastanın genel durumunu ve çevresel koşullarını değerlendirmeyi öne çıkarıyordu. Elbette bu ayrım kesin değildi; her iki ekolde de gözlem ve tedavi önemliydi. Yine de aralarındaki yaklaşım farklılıkları, tıp tarihinin en ilginç düşünsel karşılaşmalarından birini oluşturdu.
Aradan yüzyıllar geçti. Roma döneminin büyük hekimi Galen de kendisinden önceki tıp geleneklerinin birikiminden yararlandı. Antik çağ hekimlerinin birbirlerini eleştirerek ve yeni yöntemler geliştirerek oluşturdukları bilgi, sonraki kuşaklara aktarıldı.
Bence bu hikâyenin bize bıraktığı en değerli derslerden biri budur. Knidos ile İstanköy arasındaki düşünsel rekabet, yalnızca kimin haklı olduğunu belirleme çabasından ibaret değildi. Farklı sorular sormak, farklı yöntemler geliştirmek ve elde edilen bilgileri tartışmak, insanlığın hastalıklarla mücadelesine yeni imkânlar kazandırdı.
Üstelik bütün bunlar, bugün Marmaris'ten kısa bir yolculukla ulaşabildiğimiz iki kıyıda yaşanıyordu. Knidos'un taşları arasında dolaşırken ya da karşıdaki İstanköy'e bakarken, yalnızca eski uygarlıkların kalıntılarını değil, insanlığın düşünce tarihinde açılmış önemli bir sayfayı da görüyoruz. Bu miras, üzerinde yaşadığımız coğrafyanın geçmişine olduğu kadar geleceğine de başka gözlerle bakmamızı gerektiriyor.
Bir de hikâyenin başındaki o hasta çocuğu düşünelim. Onun ailesinin çaresizliğiyle başlayan sorular, yüzyıllar boyunca başka hekimler tarafından sorulmaya devam edildi. Bugün bir doktorun hastasına yönelttiği sorularda, yaptığı muayenede ve aradığı teşhiste, o uzun bilgi yolculuğunun izleri var.
Geçen hafta söylediğim gibi, denizlere duvar örülmez. Denizler yalnızca insanların ve ticaret mallarının değil, fikirlerin de taşıyıcısıdır. Knidos ile İstanköy'ün bize hatırlattığı gibi, medeniyetin gelişmesi için herkesin aynı düşünmesi gerekmez. Farklı düşünen insanların birbirlerini dinlemeye, tartışmaya ve öğrenmeye devam edebilmesi yeterlidir. En güzel rekabet de insanlığın ortak yararına bilim ve sanat üretebilmek için yapılan rekabettir.
İnsanın aklına bir soru daha geliyor. Antik dünyanın iki önemli tıp merkezi neden birbirine böylesine yakın iki kıyıda gelişti? Neden Knidos'ta, neden hemen karşısındaki İstanköy'de?
Bu yalnızca bir tesadüf müydü? Yoksa bu eşsiz coğrafyanın iklimi, şifalı bitkileri, balı, zeytini, şarabı, ticaret yolları ve deniz kültürü, böylesine zengin bir düşünce dünyasının gelişmesine uygun koşulları mı hazırlamıştı?
İşte gelecek hafta biraz da bu bereketli coğrafyanın sırrını birlikte arayacağız.

Yorum yaz
Yorumları göster0 yorum
Yorumu bildir